International E-publication: Publish Projects, Dissertation, Theses, Books, Souvenir, Conference Proceeding with ISBN. 

छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील वित्तीय साक्षरतेच्या परिप्रेक्ष्यात अनुसूचित जातीची स्थिती, महाराष्ट्र, भारत

Author Affiliations

  • 1डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, छत्रपती संभाजीनगर, महाराष्ट्र, भारत

Res. J. Language and Literature Sci., Volume 13, Issue (3), Pages 1-4, September,19 (2026)

Abstract

हा अभ्यास छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील अनुसूचित जातींमधील आर्थिक साक्षरतेची स्थिती तपासतो. हा जिल्हा ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिकदृष्ट्या विकसित असला तरी सामाजिक आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांमध्ये आर्थिक जागरूकतेचा अभाव मोठ्या प्रमाणात दिसून येतो.या अभ्यासासाठी प्राथमिक आणि दुय्यम माहितीचा वापर करण्यात आला असून, ३६० प्रतिसादकर्त्यांकडून संरचित प्रश्नावलीद्वारे प्राथमिक माहिती गोळा करण्यात आली. अभ्यासातील निष्कर्षांनुसार काही प्रतिसादकर्त्यांना उत्पन्न नियोजन आणि खर्च व्यवस्थापन यांसारख्या मूलभूत आर्थिक संकल्पनांची माहिती आहे. मात्र गुंतवणूक, विमा, डिजिटल वित्तीय व्यवहार आणि बँकिंग नियम यांसारख्या प्रगत बाबींविषयी जागरूकता मर्यादित आहे. अनेक प्रतिसादकर्त्यांना भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) आणि तिच्या धोरणांविषयी स्पष्ट माहिती नाही. आर्थिक माहिती मिळवण्यासाठी अनेक जण बँका आणि शैक्षणिक संस्थांवर अवलंबून आहेत, परंतु अजूनही काही लोक अनौपचारिक स्रोतांवर अवलंबून आहेत किंवा त्यांना पुरेशी माहिती नाही. अभ्यासात योग्य आर्थिक शिक्षणाचा अभाव, विश्वासार्ह माहितीपर्यंत मर्यादित पोहोच, डिजिटल अशिक्षितपणा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक अडथळे यांसारख्या प्रमुख समस्या देखील समोर आल्या आहेत. या घटकांचा आर्थिक निर्णयक्षमता, बचतीची सवय आणि एकूण आर्थिक प्रगतीवर थेट परिणाम होतो.अभ्यासाच्या निष्कर्षांनुसार आर्थिक साक्षरता वाढवण्यासाठी शैक्षणिक संस्थांचा सक्रिय सहभाग, बँकांकडून जनजागृती मोहिमा, डिजिटल आणि सामाजिक माध्यमांचा वापर तसेच सरकारी आणि स्वयंसेवी संस्थांचे संयुक्त प्रयत्न आवश्यक असल्याचे सुचवण्यात आले आहे. एकूणच, आर्थिक साक्षरतेत सुधारणा करणे हे आर्थिक समावेशन वाढवण्यासाठी, व्यक्तींना सक्षम बनवण्यासाठी आणि शाश्वत आर्थिक विकास सुनिश्चित करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

References

  1. Directorate of Economics and Statistics (2025)., District Social and Economic Review: District Chhatrapati Sambhajinagar., Planning Department, Government of Maharashtra
  2. Reserve Bank of India (2026)., Department of Banking Supervision.,
  3. National Judicial Academy (2017)., Reserve Bank of India & banks: Monitor, mentor & regulator.,
  4. Ministry of Finance (2022)., Awareness on safe digital banking (Lok Sabha Unstarred Question No. 116)., Digital Sansad, Parliament of India.
  5. Press Information Bureau (2025)., RBI issues June 2025 monetary policy update (Explainer ID: 154573)., Ministry of Finance, Government of India.
  6. Agarwal T. (2016)., Twin pillars of Indian banking: Financial literacy and financial inclusion., SIES Journal of Management, 12(2), 52–60.
  7. Hogarth J. M. and Hilgert M. A. (2002)., Financial knowledge, experience and learning preferences: Preliminary results from a new survey on financial literacy., Consumer interest annual, 48(1), 1-7.
  8. Chouhan P. (2013)., A study on literacy and educational attainment of scheduled castes population in Maldah District of West Bengal, India., Journal of Geography and Regional Planning, 6(1), 19.
  9. Gupta K. and Kaur J. (2014)., A study of financial literacy among micro entrepreneurs in district Kangra., International journal of research in business management, 2(2), 63-70.
  10. Hung A., Parker A. M. and Yoong J. (2009)., Defining and measuring financial literacy.,
  11. Sanjay Kapadnis and Kushal Pakhale (2024)., Financial Literacy and Financial Inclusion., Sakal Publication, p. 10
  12. Arth Shikshan (2021)., Introduction to banking.,
  13. School Education. (2025)., Maratha reservation Hyderabad Gazette implementation Government Resolution (GR).,
  14. Maharashtra State Marathi Vishwakosh Production Board (2021)., Bank and Banking., Marathi Vishwakosh.
  15. Reserve Bank of India (2021)., Financial education.,
  16. Samantha Rose (2023)., The History of Financial Literacy.,